Bisfenol A – co ma wspólnego z płodnością?

Bisfenol A (BPA; 2,2-bis(4-hydroksyfenylo)propan) to związek chemiczny z grupy fenoli, wykorzystywany do produkcji poliwęglanów, żywic epoksydowych i dawniej papieru termicznego (np. paragonów). Może migrować do żywności i napojów z opakowań, szczególnie podczas podgrzewania lub długiego przechowywania.

Wchłanianie, metabolizm i wydalanie

Po spożyciu BPA szybko wchłania się w przewodzie pokarmowym i jest metabolizowany głównie do glukuronianu BPA, który wydalany jest z moczem. Okres półtrwania BPA wynosi kilka godzin, jednak ciągła ekspozycja powoduje utrzymywanie się jego metabolitów w organizmie.

Mechanizmy działania

BPA jest endokrynnym disruptorem – zaburza funkcjonowanie układu hormonalnego
poprzez:

- wiązanie się z receptorami estrogenowymi (ERα, ERβ) i błonowym receptorem estrogenowym GPER,
- blokowanie receptora androgenowego (AR),
- aktywację szlaków sygnałowych (MAPK/ERK) i czynników transkrypcyjnych (np. c-Fos),
- modulowanie ekspresji genów odpowiedzialnych za syntezę hormonów steroidowych (StAR, CYP11A1, CYP19A1).

W 2023 r. EFSA wskazała na układ odpornościowy jako główny cel toksycznego działania BPA — szczególnie wzrost odsetka komórek Th17 związanych z procesami zapalnymi.

Wpływ na zdrowie reprodukcyjne

U kobiet ekspozycja na BPA wiązana jest z zespołem policystycznych jajników (PCOS), zaburzeniami wydzielania LH i FSH oraz hiperandrogenizmem.

‍U mężczyzn obserwuje się związek wyższego poziomu BPA w moczu i nasieniu z obniżoną ruchliwością, koncentracją i całkowitą liczbą plemników, a także większą fragmentacją DNA plemników.

Aktualne normy i regulacje

- 2015 r. — EFSA obniżyła TDI (tolerowane dzienne pobranie) z 50 do 4 µg/kg m.c./dzień.
- 2023 r. — kolejne obniżenie TDI do 0,2 ng/kg m.c./dzień (20 000 razy mniej niż w 2015 r.) z powodu immunotoksyczności.
- Grudzień 2024 r. — UE wprowadziła zakaz stosowania BPA w materiałach przeznaczonych do kontaktu z żywnością (Rozporządzenie 2024/3190), z okresami przejściowymi dla producentów.

Ograniczanie ekspozycji

Aby zmniejszyć kontakt z BPA i jego analogami (BPS, BPF):

- przechowuj żywność w szkle lub stali nierdzewnej,
- nie podgrzewaj jedzenia w plastiku,
- ogranicz kontakt z paragonami (szczególnie przy wilgotnych dłoniach),
- wybieraj żywność mniej przetworzoną i z minimalną ilością opakowań.

Bibliografia

1. EFSA. Re-evaluation of the risks to public health related to the presence of BPA in foodstuffs, 2023.
2. Komisja Europejska. Rozporządzenie (UE) 2024/3190.
3. Radwan M. et al. Urinary BPA and male fertility. Environ Int. 2018.
4. Urbanetz LAML et al. Bisphenol A and PCOS in humans. Reprod Toxicol. 2024.

‍